Ảnh minh họa
Để thành công vượt bẫy thu nhập trung bình, PGS.TS Trần Đình Thiên cho rằng trụ cột quan trọng nhất là kinh tế tư nhân. Theo ông, lâu nay Việt Nam vẫn chưa đặt đúng vị trí của khu vực này; hiện đã có chủ trương, nhưng thực tế tư nhân vẫn yếu và bị trói buộc bởi nhiều rào cản. Nếu tháo gỡ được nút thắt này, khu vực tư nhân sẽ trở thành động lực lớn. Song song với đó, cần có cách tiếp cận công nghệ cao và chính sách nhân lực phù hợp để định hướng kinh tế tư nhân bước vào thời đại công nghệ cao một cách đúng đắn.
Trong kỷ nguyên mới, ông nhấn mạnh vai trò của Nhà nước không thể là “nhà nước cũ”, mà phải chuyển sang mô hình Nhà nước phục vụ, kiến tạo, đặt kinh tế tư nhân vào trung tâm và tăng trưởng dựa trên công nghệ cao.
Một điểm then chốt khác, theo ông, là cách tiếp cận với FDI và hội nhập. Trong nhiều năm, Việt Nam làm rất tốt về thu hút đầu tư nước ngoài và thương mại quốc tế, đến mức hai yếu tố này lấn át phát triển nội địa. Về bản chất, điều đó tiềm ẩn rủi ro, bởi nền tảng công nghệ còn thấp và khu vực trong nước khó lớn mạnh. Vì vậy, chiến lược mới phải hướng tới FDI chất lượng cao, những nhà đầu tư có khả năng kết nối với doanh nghiệp Việt Nam và giúp nâng trình độ công nghệ. Muốn tiếp nhận được dòng vốn này, khu vực tư nhân phải đủ mạnh, còn giáo dục – đào tạo phải thực sự đáp ứng yêu cầu mới.
Ông cho rằng thực tế khu vực kinh tế tư nhân Việt Nam còn yếu, nên muốn bật lên nhanh và cao, buộc phải “mượn sức” bên ngoài. Nhưng đó phải là sức ở tầng cao, công nghệ cao chứ không phải trình độ thấp mà Việt Nam cần thoát ra. Đây là điểm khác biệt quan trọng của mô hình phát triển mới.
Theo ông, nói về nguyên lý có vẻ đơn giản, nhưng triển khai trên thực tế lại vô cùng khó. Chuyển sang công nghệ cao đòi hỏi mặt bằng đất đai lớn, hạ tầng công nghiệp bài bản và môi trường đầu tư thuận lợi cho doanh nghiệp.
Ông cũng đặt vấn đề: hiện nay Việt Nam đang ồ ạt xây dựng các khu thương mại tự do, nhưng đất ở đâu? Và làm thế nào để tránh tình trạng dòng vốn vào rất nhanh rồi cũng rút đi rất nhanh, như “lùa gà”? Theo ông, đây là nguy cơ có thể xảy ra. Chỉ cần Mỹ thay đổi vài “luật chơi”, dòng vốn có thể rút khỏi Trung Quốc ồ ạt và đổ sang một quốc gia khác cũng ồ ạt. Nếu không chuẩn bị kỹ, cơ hội sẽ trôi qua.
Để tránh những hiện tượng đáng tiếc, ông cho rằng Việt Nam cần làm ngay một số việc. Trước hết, cần tháo gỡ các dự án đang bị “tắc”. Khi các điểm nghẽn này được khơi thông, dòng vốn mới có thể lưu chuyển, việc làm mới được tạo ra và khu vực tư nhân mới có cơ hội phục hồi. Hiện nay, số lượng dự án bị “tắc” là quá lớn. Nếu không xử lý được khâu này, nền kinh tế rất khó bứt lên. Đây là nhiệm vụ cấp bách và phải làm ngay.
Thứ hai, cần sửa đổi Luật Đất đai theo hướng làm rõ quyền tài sản và cơ chế hình thành giá đất. Theo ông, quyền tài sản phải minh bạch, còn giá đất phải vận hành theo nguyên tắc thị trường dựa trên cung – cầu và cạnh tranh lành mạnh. Hiện nay, vẫn còn tình trạng lúng túng, thậm chí nhầm lẫn giữa giá đầu cơ và giá thị trường, khiến nguồn lực đất đai không được phân bổ hiệu quả.
Thứ ba, cần cải thiện thị trường vốn và thị trường tín dụng. Thị trường vốn hiện còn yếu, rủi ro cao, trong khi doanh nghiệp khó tiếp cận nguồn lực dài hạn. Chủ trương phát triển các sàn giao dịch và nâng cấp hạ tầng tài chính là hướng đi đúng, nhưng theo ông, cần được triển khai nhanh để tạo điều kiện cho khu vực tư nhân sử dụng vốn hiệu quả hơn.
Ông cũng lưu ý vấn đề quản lý thị trường gắn với thương mại điện tử. Hàng hóa giá rẻ từ Trung Quốc tràn vào đang tạo sức ép lớn lên sản xuất trong nước. Nếu không có cách tiếp cận phù hợp, nền sản xuất nội địa có nguy cơ bị “knock out”. Đây là vấn đề quan trọng, liên quan trực tiếp đến sức sống của doanh nghiệp Việt.
Cuối cùng, ông cho rằng dù Việt Nam đang hình thành các “tọa độ đột phá” như khu thương mại tự do, trung tâm tài chính hay các cực tăng trưởng, nhưng phải đặc biệt lưu ý bối cảnh xung đột thương mại toàn cầu: một bên là xu hướng bảo hộ mậu dịch, một bên là xu thế tự do hóa. Khi phụ thuộc vào các thị trường bên ngoài đang vận hành theo những dòng thương mại khác nhau, chẳng hạn Mỹ thiên về bảo hộ, còn Trung Quốc theo hướng cởi mở, nếu Việt Nam xử lý tốt, rất nhiều cơ hội sẽ được mở ra.
