"Xe tăng nhím" của Nga (Ảnh: Forbes).
Dù UAV đã định hình đáng kể cục diện chiến sự Nga - Ukraine, xương sống của cả 2 quân đội vẫn là các phương tiện bọc thép, bao gồm xe tăng, xe chiến đấu bộ binh và pháo tự hành. Thực tế, phương tiện bọc thép giữ vai trò trung tâm trong việc tấn công hoặc phòng thủ địa hình, trong khi UAV chủ yếu đóng vai trò hỗ trợ trong các hoạt động này.
Tuy nhiên, hiệu quả của các cuộc tấn công bằng UAV đã hạn chế việc sử dụng phương tiện bọc thép, góp phần tạo ra tình trạng giằng co hiện nay trên chiến trường.
Để đối phó, cả Nga và Ukraine đã cải tiến phương tiện bọc thép nhằm bảo vệ trước các đòn đánh từ UAV. Biến thể mới nhất, được gọi là “xe tăng nhím” hoặc "xe tăng bồ công anh" sử dụng số lượng lớn dây thép hoặc thanh kim loại nhô ra từ thân xe để làm gián đoạn UAV khi chúng tiếp cận. Phương pháp này đã cho thấy hiệu quả nhất định, khiến cả 2 bên phát triển các chiến thuật UAV mới và loại đạn chuyên dụng để xuyên phá những phương tiện này.
Xe tăng “nồi đồng cối đá” của Nga và Ukraine
Thiết kế xe tăng “nhím” là bước phát triển mới nhất trong chuỗi biện pháp vật lý nhằm bảo vệ phương tiện bọc thép khỏi UAV. Giai đoạn đầu xung đột, hai bên thử nghiệm “lồng chống đạn”, các khung kim loại đơn giản gắn trên nóc tháp pháo để làm lệch hướng vũ khí tấn công từ trên cao.
Khi UAV ngày càng chính xác và sát thương hơn, Nga mở rộng các lồng này thành cấu trúc được gọi phổ biến là “xe tăng rùa”, gần như bao bọc toàn bộ xe bằng khung thép và tấm kim loại. Những xe này rất nặng, tăng khả năng sống sót nhưng giảm đáng kể khả năng cơ động.
Xe tăng “nhím” là bước tiếp theo. Thay vì lồng hoặc vỏ bọc kín, xe được phủ dày các chùm gai kim loại, dây thép hoặc cáp thép xòe ra mọi hướng, trông giống gai của con nhím. Trong hầu hết trường hợp được quan sát, các “gai” này dài khoảng 30-60cm tính từ bề mặt xe; một số phiên bản tự chế còn dài hơn để tăng khoảng cách kích nổ. Một số biến thể còn có mái che lớn để tạo khoảng cách an toàn trước các loại đạn thả từ UAV ném bom.
Thiết kế này tỏ ra hiệu quả với cả UAV FPV và UAV ném bom cỡ nhỏ. Khi UAV FPV lao tới, nó thường va vào gai trước, khiến đạn nổ sớm, vỡ tung hoặc mất kiểm soát. Với UAV ném bom, đạn rơi trúng mái che hoặc gai thay vì thân xe, nổ ở khoảng cách xa hơn và giảm hiệu quả của đầu đạn nhỏ.
Các bộ “gai nhím” này thường được chế tạo tại thực địa: binh sĩ hàn các bó cáp thép, thanh thép hoặc dây kim loại vào lồng chống UAV sẵn có. Vật liệu rẻ, dễ kiếm nên cho phép thử nghiệm nhanh và biến thể theo địa phương. Các bó dây thường được sắp xếp và sơn phù hợp với địa hình và thảm thực vật xung quanh.
Hệ thống bảo vệ kiểu “nhím” đã xuất hiện trên xe tăng T-72 và T-90 của Nga hoạt động tại Donetsk và Zaporizhia. Gần đây, mạng xã hội cũng đăng video cho thấy robot mặt đất của Nga được trang bị lớp bảo vệ này.
Phía Ukraine cũng áp dụng tương tự, với hình ảnh binh sĩ hàn lớp “giáp nhím” lên xe tăng và một xe M113 của Ukraine chạy trên đường cao tốc với lớp bảo vệ này. Ban đầu, Ukraine hoài nghi về hiệu quả của những chiếc xe tăng kỳ lạ này, nhưng sau đó họ đã nhanh chóng học theo Nga khi thấy hiệu quả thực tế của chúng.
Chiến thuật và đạn mới để đối phó xe tăng “nhím”
Lớp bảo vệ “nhím” chủ yếu được phát triển để chống UAV FPV, UAV dẫn đường bằng cáp quang và UAV ném bom mang đạn nhẹ. Tuy nhiên, các loại đạn bay lảng vảng cỡ lớn hơn như Switchblade hay Lancet thường vẫn đủ khối lượng, tốc độ và sức công phá để xuyên qua lớp gai và phát nổ hiệu quả. Tương tự, các loại đạn tự chế lớn hơn, bao gồm mìn chống tăng thả từ UAV ném bom hạng nặng, cũng có thể vượt qua lớp bảo vệ nhờ sức nổ mạnh.
Do đó, hai bên đã tăng cường phối hợp giữa các loại UAV. Một chiến thuật phổ biến hiện nay là dùng UAV FPV tấn công đầu tiên để làm hỏng hoặc làm suy yếu cấu trúc giáp “nhím”, sau đó tiếp tục bằng UAV mang đạn nặng hơn. Cách đánh theo chuỗi này nâng cao xác suất hạ mục tiêu, khai thác điểm yếu của thiết kế “nhím”, vốn hiệu quả nhất trước các đòn tấn công đơn lẻ, nhẹ.
Một phát triển đáng chú ý là việc gia tăng sử dụng đạn xuyên tạo hình bằng chất nổ (EFP) gắn trên UAV. EFP dùng thuốc nổ định hình để tạo ra một lõi kim loại tốc độ cao có khả năng xuyên giáp ở khoảng cách đáng kể. Khác với đầu đạn lõm truyền thống, EFP ít phụ thuộc vào góc va chạm chính xác và vẫn gây sát thương khi kích nổ cách mục tiêu một khoảng nhất định.
Nga đã phát triển EFP gắn lên UAV cáp quang, cho phép UAV nổ khi chạm gai “nhím” nhưng vẫn tạo ra lõi xuyên đủ sức vượt qua lớp dây thép để đánh vào giáp chính.
Thiết kế “nhím” nhằm tạo giải pháp nhẹ hơn so với “xe tăng rùa”, giúp xe duy trì cơ động trong khi tăng bảo vệ trước UAV. Dù nhẹ hơn loại bọc kín hoàn toàn, nó vẫn làm tăng đáng kể trọng lượng. Khối lượng bổ sung làm giảm tốc độ, độ linh hoạt và gây vấn đề bảo trì vì hệ truyền động phải chịu tải vượt thiết kế ban đầu. Một kíp lái Nga cho biết xe tăng cải tiến theo kiểu “nhím” của họ chỉ chạy được khoảng 10km trước khi hỏng hệ truyền động do quá tải.
Trọng lượng tăng và hình dạng cồng kềnh cũng tạo ra điểm yếu mới. Xe “nhím” nặng hơn gặp khó khăn khi vượt cầu dã chiến hoặc vượt sông bằng phao. Khả năng leo khỏi hào chống tăng giảm, khiến chướng ngại vật truyền thống hiệu quả hơn. Tính cơ động trên địa hình xấu cũng suy giảm, đặc biệt trên nền đất mềm. Nga đã thừa nhận vấn đề trọng lượng này khi giới thiệu thiết kế “xe tăng bồ công anh” thay gai thép bằng sợi thủy tinh nhằm giảm khối lượng nhưng vẫn duy trì phần lớn lợi ích về khoảng cách kích nổ.
