Những công đoạn làm nước mắm trong nhà thùng ở Phan Thiết. Ảnh: Bảo tàng nước mắm Làng chài xưa
Đó là nghề nước mắm Phan Thiết.
Ngày 30/1/2026, ông Trương Quang Hiến, Chủ tịch Hiệp hội Nước mắm Phan Thiết, cho biết hiệp hội đã đề nghị UBND tỉnh Lâm Đồng lập hồ sơ khoa học "Nghề nước mắm truyền thống Phan Thiết" để đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2026.
Theo ông, đây là thủ tục đầu tiên để các cơ quan có thẩm quyền tiến hành lập hồ sơ theo Luật Di sản Văn hóa. Hiệp hội Nước mắm Phan Thiết cũng đang phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lâm Đồng triển khai việc củng cố các luận cứ khoa học.
Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lâm Đồng, qua rà soát nội dung về lịch sử hình thành, quy trình chế biến cũng như giá trị của nghề nước mắm truyền thống Phan Thiết, và đối chiếu với tư liệu kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể "Nghề nước mắm truyền thống Phan Thiết" cho thấy, đảm bảo các tiêu chí, điều kiện để triển khai lập hồ sơ liên quan.
Do đó, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch kiến nghị UBND tỉnh cho chủ trương giao Sở chủ trì, phối hợp các cơ quan và đơn vị liên quan triển khai thực hiện các bước, quy trình theo quy định để tiến hành hoàn thiện Hồ sơ khoa học "Nghề nước mắm truyền thống Phan Thiết", tham mưu UBND tỉnh trình Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch trong năm 2026.
Nước mắm Phan Thiết có lịch sử truyền thống hơn 300 năm
Một cơ sở sản xuất nước mắm truyền thống Phan Thiết bằng thùng lều gỗ. Ảnh: Báo Lâm Đồng
Nước mắm Phan Thiết có lịch sử truyền thống lâu đời với khoảng hơn 300 năm (từ cuối thế kỷ 17). Đến nay, nước mắm Phan Thiết đã là thương hiệu nổi tiếng, có mặt tại nhiều tỉnh, thành phố trên cả nước và nhiều thị trường nước ngoài, trở thành biểu tượng văn hóa ẩm thực Việt Nam.
Trên thực tế, nước mắm Phan Thiết chủ yếu được làm từ cá cơm, cá nục và muối hạt, với hai phương thức ủ truyền thống là thùng lều gỗ và lu chượp. Cụ thể, cá sẽ được ủ từ 8 - 18 tháng, tự thủy phân thành nước mắm có màu vàng rơm đến nâu đỏ cánh gián, với mùi thơm đặc trưng. Nước đầu tiên rút ra gọi là mắm nhỉ (hay mắm cốt). Sau đó châm thêm nước để rút nước thứ hai, thì gọi là nước mắm ngang.
Hiện nay, trên địa bàn của thành phố Phan Thiết (cũ) có khoảng hơn 200 cơ sở sản xuất kinh doanh nước mắm, sản xuất ra hàng chục triệu lít nước mắm/năm. Dù các cơ sở sản xuất theo quy trình kỹ thuật chế biến truyền thống, nhưng mỗi cơ sở lại có bí quyết sản xuất riêng và quảng bá sản phẩm cho mình.
Nước mắm Phan Thiết được nhiều người ưa thích. Ảnh minh họa
Theo Hiệp hội Nước mắm Phan Thiết, Hiệp hội hiện có 48 hội viên. Đáng chú ý, mỗi năm, các doanh nghiệp cung cấp ra thị trường khoảng 22 triệu lít nước mắm, với doanh thu gần 1.000 tỷ đồng, tạo việc làm cho 400 lao động và hàng nghìn lao động thời vụ. Hơn nữa, do việc sản xuất nước mắm tiêu thụ khoảng 22.000 tấn cá/năm, nên góp phần giúp ngư dân duy trì bám biển.
Sau khi sắp xếp lại đơn vị hành chính, Lâm Đồng trở thành tỉnh có diện tích tự nhiên lớn nhất cả nước, với 24.233km², dân số gần 3,9 triệu người. Tỉnh Lâm Đồng sở hữu vị trí địa lý đặc biệt khi hội tụ lợi thế của cả 3 vùng là cao nguyên, duyên hải và miền núi Tây Nguyên. Tỉnh cũng giữ vai trò đầu mối kết nối chiến lược giữa Đông Nam Bộ, Duyên hải Nam Trung Bộ và toàn vùng Tây Nguyên.
