Hiện thực thu hút bởi sự dễ xem hay còn những gì đáng để nói đến trong bối cảnh hiện nay? VietNamNet có cuộc trao đổi với hoạ sĩ Phạm Bình Chương về vấn đề này.
- Hơn chục năm trước hội hoạ Việt Nam đã thoát khỏi hiện thực từ khá lâu, điều gì khiến ông và các hoạ sĩ trong nhóm tìm về hiện thực?
Tôi có dịp trao đổi với họa sĩ, nhà phê bình Phan Cẩm Thượng tại triển lãm này. Ông chia sẻ Việt Nam chưa bao giờ có nền hội hoạ hiện thực thực sự. Tôi đồng ý với quan điểm này vì thời Đông Dương, các học viên Việt Nam mới được tập làm quen với nền hội họa phương Tây, từ nghiên cứu hình họa tới giải phẫu rồi luật xa gần, các chất liệu sơn dầu, chì... Mọi thứ đều quá mới mẻ cho các học viên của nền văn minh lúa nước.
Lúc đó, hiện thực chỉ dừng lại ở mức độ đủ biểu đạt khối, không gian đơn giản. Thế mạnh của các họa sĩ Việt Nam lúc đó là đồ họa và trang trí. Khi còn đường nét, hiện thực chưa thực sự hiện diện. Sau kháng chiến và hòa bình lập lại, đất nước bước vào giai đoạn hậu chiến đầy khó khăn, các họa sĩ không đủ điều kiện và tâm trí để đẩy kỹ năng sâu hơn, rồi đến giai đoạn mở cửa, kinh tế thị trường đã khiến hội họa bước sang một ngã rẽ rất hiện đại và thị trường, xa rời hiện thực hơn nữa.
Sau đó, nghệ thuật đương đại tràn vào gần như là một dấu chấm hết cho khuynh hướng hiện thực tại Việt Nam. Trường ĐH Mỹ thuật Việt Nam cũng đã từng có chủ trương xây dựng một chương trình dạy hiện thực hoàn thiện và sâu hơn nữa, song cũng chưa thực hiện được, do hoàn cảnh xã hội tác động như đã nói trên.
Việc tìm đến hiện thực lại là những con đường riêng biệt, không chính thống của một số ít cá nhân, có sở thích và nhu cầu nội tại. Đúng ra không phải chúng ta đang "thoát ra" mà là chúng ta chưa từng nhập môn.
- Nếu phải nói một cách ngắn gọn theo ông, hiện thực của lứa hoạ sĩ như các ông và hiện thực trước năm 1986 có gì khác biệt cơ bản?
Cơ bản nhất là mục đích. Trước 1986, khái niệm hiện thực dành cho nội dung. Chúng tôi dùng hiện thực cho hình thức, tất nhiên thống nhất cả nội dung.
- Ông có thể nói cụ thể hơn về điều đó?
Trước 1986, hiện thực xã hội chủ nghĩa là mục tiêu, cũng có thể gọi là nghĩa vụ của họa sĩ phải đóng góp cho xã hội phát triển công cuộc xây dựng đất nước do vậy các họa sĩ đã vẽ các đề tài đúng với tiêu chí và mục đích, nhiệm vụ của văn học nghệ thuật lúc đó. Lúc này, hình thức chỉ dừng lại ở mức độ nghiên cứu cơ bản, tạm gọi là "đủ dùng" cho việc giải nghĩa nội dung.
Một số họa sĩ tiên phong cũng "tranh thủ" áp dụng chủ nghĩa hiện đại vào tác phẩm như việc bóp méo hình thể. Có một giai đoạn hội họa Việt Nam vô cùng thú vị, đó là nội dung hiện thực, hiện thức hiện đại. Chúng tôi tập trung vào việc nghiên cứu kỹ năng thể hiện ở mức độ chuyên sâu, ví dụ vẽ như thật, vẽ để người xem có cảm giác đứng trước không gian thật, có thể sờ nắm hình ảnh trong tranh.
- Trở lại hoạt động của nhóm Hiện thực, không thể phủ nhận được là 10 năm qua, qua 5 cuộc trưng bày các tác phẩm đã được đón nhận bằng lượng người xem rất đông, số các tác phẩm được sưu tập có tỷ lệ cao nhưng chắc hẳn ông và các thành viên cũng cảm nhận được một điều là giới chuyên môn cũng chưa đánh giá cao về nhóm. Ông nói gì về điều này?
Chúng tôi thành lập nhóm chỉ để chia sẻ những khó khăn của người vẽ hiện thực, những kẻ độc hành trong một nền mỹ thuật vắng bóng hiện thực. Việc đánh giá là của công chúng. Có thể chúng tôi còn nhiều hạn chế vì Việt Nam chưa có chuẩn mực về hiện thực để đánh giá, để tham chiếu. Công chúng đương nhiên đón nhận dễ dàng vì hiện thực dễ xem. Nhưng để giới chuyên môn đánh giá là điều khó hơn, bởi những hạn chế của chúng tôi cũng như định kiến của giới chuyên môn.
- Vậy theo ông thành quả rõ nhất của nhóm hơn 10 năm qua là gì? Những gương mặt nào mà ông muốn nói tới nếu nói về vẽ hiện thực?
Thành quả lớn nhất của nhóm là khẳng định Việt Nam có hội hoạ hiện thực, không chỉ là duyên dáng, mộc mạc, trữ tình... mà còn mạnh mẽ, khúc triết, mạch lạc. Chúng tôi muốn phá bỏ định kiến nói "Việt Nam không hợp tả kỹ" hoặc "tả thực không phải là tố chất người Việt"...
Nền mỹ thuật thiếu hiện thực là nền mỹ thuật thiếu hụt. Thật ra, hiện thực là phương thức biểu đạt ý tưởng, tình cảm hay nội tâm hiệu quả còn tác phẩm đẹp phải hội tụ nhiều yếu tố. Về gương mặt điển hình khá khó vì tôi là trưởng nhóm, nói gì cũng sẽ là thiếu sót. Mỗi họa sĩ lại có những mặt và những hạn chế riêng. Hình, không gian tốt phải kể đến Mai Duy Minh. Màu và chất cảm tốt phải nhắc tới Vũ Ngọc Vĩnh. Màu nước vẽ sâu thì Nguyễn Toán là người không thể không nhắc đến. Lưu Tuyền có cách diễn tả khá đặc biệt, như là kết hợp sơn dầu và sơn mài.
Những thành công của nhóm, phải kể đến những giải thưởng như Nguyễn Toán đoạt giải nhất (best of the show) của tạp chí Watercolour Artist, tạp chí uy tín hàng đầu của Mỹ năm 2023 hay Trịnh Minh Tiến, giải nhất (Painting of the year) của giải thưởng UOB 2023. Tôi được Giải thưởng Bùi Xuân Phái 2025 với loạt tác phẩm 20 năm hành trình Xuống phố. Năm 2025, tranh của tôi cũng được vinh dự được có mặt trong sách giáo khoa mỹ thuật 9, bộ kết nối tri thức. Những thành quả này ít nhiều cũng nói lên sự khẳng định hiện thực được công nhận trong nền mỹ thuật Việt Nam hiện đại.
- Nhìn rộng ra quốc tế, hiện thực họ đã và đang làm thời gian gần đây với những tác phẩm của nhóm hiện thực đã giới thiệu, ông thấy những gì?
Nếu so với quốc tế, chúng tôi còn một khoảng cách khá xa. Ở châu Âu, hiện thực đã được giải quyết ở thế kỷ 15 và hệ thống lý thuyết và thực hành vững chắc được hoàn thiện vào thế kỷ 19 với các học viện hàn lâm. Ở châu Á, Trung Quốc cũng là cái nôi hiện thực. Hiện thực bây giờ đang giải quyết những vấn đề khác, có thể là đi sâu hơn nhiếp ảnh như cực thực hoặc thể hiện nội tâm sâu sắc hoặc các đề tài về xã hội. Hiện thực ngày nay không đặt nặng vấn đề miêu tả sự vật mà phải thể hiện được thái độ với sự vật. Có thể nói cách khác là "tâm thế nghệ sĩ đối với ngoại giới".
Nhóm hiện thực cũng có những phân khu rõ ràng và thái độ cũng ngày càng rõ nét hơn. Hiện thực xã hội mới có Mai Duy Minh, Phạm Bình Chương. Hiện thực hàn lâm có Lê Cù Thuần, Nguyễn Văn Bảy. Hiện thực lãng mạn có Lê Thế Anh. Hiện thực ảnh có Nguyễn Toán, Nguyễn Lê Tân. Hiện thực biểu hiện có Vũ Ngọc Vĩnh. Các thể nghiệm phi truyền thống, pha trộn các chất liệu khác nhau có Trịnh Minh Tiến, Lưu Tuyền, Đoàn Văn Tới. Hội nhập trong các ngành công nghệ thì cần cập nhật nhưng nghệ thuật yếu tố riêng biệt lại quan trọng hơn.
Chúng ta phải tạo ra một hiện thực Việt Nam đặc biệt, đúng với cuộc sống xã hội cũng như tâm lý của người Việt. Về kỹ thuật nên luyện tập trau dồi không ngừng nghỉ, vì đã là hiện thực phải vững vàng, vì nếu không thật tội nghiệp. Đó là sân chơi của những người ham học hỏi, kiên nhẫn, chịu được cách sống chậm trong một xã hội tốc độ chóng mặt. Nếu kỹ thuật non, bức tranh sẽ có cảm giác hời hợt, yếu. Nếu cố gắng quá sức, bức tranh sẽ gây cảm giác mệt mỏi cho người xem.
- Với những gì đã có, với năng lực hiện tại dù nghệ thuật rất khó nói trước nhưng ông kỳ vọng những gì ở hội hoạ hiện thực Việt Nam thời gian tới?
Như đã nói từ đầu, do hoàn cảnh lịch sử hiện thực Việt Nam không có nền tảng vững chắc. Tuy nhiên, việc nền tảng chưa hoàn thiện để học tập hay tham chiếu cũng có những lợi thế nhất định, đó là người họa sĩ được tự do sáng tạo, không bị ràng buộc bởi truyền thống. Ví dụ không nhất thiết phải đi theo kỹ thuật nhiều lớp cổ điển hay về màu sắc có thể áp dụng luôn lý thuyết của ấn tượng hay thậm chí là những màu nguyên như Pop Art. Nhóm Hiện thực là đại diện cho những phong cách hoàn toàn khác nhau, ở các trường có mô hình đào tạo khác nhau, cùng với sự trau dồi kỹ thuật hoàn toàn biệt lập. Nó tạo nên sự đa dạng, khác biệt của từng nghệ sĩ mà đó là điều tối cần thiết cho nghệ thuật.
Hiện tại, Việt Nam đang thời điểm vàng để vẽ hiện thực. Với sự biến chuyển rõ rệt từ kinh tế, chính trị, văn hóa, đặc biệt là xã hội (sự khác biệt của các thế hệ, cá nhân hóa tư duy, bình đẳng giới...) chúng ta có vô số các đề tài để khai thác mà phong cách hiện thực có lợi thế để thể hiện. Ví dụ như vấn để đô thị hóa, việc nắm vững kiến thức về luật xa gần hay kỹ thuật vẽ chất liệu xây dựng sẽ giúp họa sĩ bộc lộ quan điểm rõ ràng hơn và bức tranh sẽ mạnh mẽ, hấp dẫn hơn. Ngoài ra, việc công chúng quan tâm đón nhận là tín hiệu tốt để hiện thực Việt Nam có đà phát triển mạnh mẽ.
