Những chiếc giếng vuông đặc biệt này không chỉ hiếm hoi mà còn mang theo câu chuyện về kỹ nghệ tìm mạch nước và xây dựng của người Champa xưa.
GIẾNG CỔ BÊN ĐƯỜNG
Khoảng 30 năm trước, trong một chuyến công tác qua vùng đầm Đề Gi, Phù Cát, Bình Định (nay thuộc xã Đề Gi, tỉnh Gia Lai), tôi bắt gặp bên vệ đường một cái giếng lạ: giếng có miệng và lòng đều vuông vức, sâu thẳm xuống đáy vẫn giữ nguyên hình khối vuông bằng những viên gạch đỏ thẫm đã sậm màu thời gian. Người dân địa phương nói đó là giếng Champa, một dấu tích của cộng đồng từng định cư ở vùng đất Bình Định xưa.
Một chiếc giếng vuông ở chùa Thập Tháp
ẢNH: TÔ HỒNG PHƯƠNG
Từ cái giếng độc đáo này, tôi bắt đầu tìm hiểu. Hóa ra giếng vuông không chỉ có ở Đề Gi mà còn có ở nhiều nơi thuộc vùng đất Bình Định cũ: chùa Thập Tháp (phường An Nhơn Bắc), chùa Bà (xã Tuy Phước Bắc), cùng các làng ven biển Quy Nhơn Đông, Nhơn Châu…
Điểm chung là phần lớn giếng còn đang được sử dụng hằng ngày. Ở vùng cát biển khô cằn, hiếm nước ngọt, sự hiện diện của những giếng nước trong, ngọt và lạnh mát quanh năm khiến chúng càng trở nên đáng giá.
DẤU TÍCH THỜI CHẾ MÂN
Trong số các giếng Champa còn tồn tại, ấn tượng nhất là 3 giếng vuông trong chùa Thập Tháp ở phường An Nhơn Bắc. Ngôi chùa xây dựng đầu thế kỷ 17, gần tháp Cánh Tiên và thành Đồ Bàn - trung tâm quyền lực một thời của vương quốc Champa, được ghi chép trong Đại Nam nhất thống chí. Chùa tọa lạc bên đồi Long Bích, nơi truyền thuyết kể từng có 10 ngọn tháp Chăm được dựng để gia cố cho kinh thành, từ đó hình thành tên gọi Thập Tháp.
Theo "Đồ Bàn thành ký" của Nguyễn Văn Hiển, vùng này xưa là vườn Lãng Uyển, nơi vua Chế Mân từng dạo chơi cùng Huyền Trân công chúa. 3 chiếc giếng vuông còn lại trong chùa được cho là di tích từ thời ấy.
Tấm bia giới thiệu giếng vuông ở chùa Bà
ẢNH: MINH LÊ
Cách chùa Thập Tháp không xa là chùa Bà ở xã Tuy Phước Bắc, một di tích gắn với sự hưng thịnh của cảng thị Nước Mặn thế kỷ 16, cũng sở hữu một giếng vuông cổ. Theo Ban quản lý di tích, giếng có niên đại hơn cả tuổi chùa và đến nay vẫn cung cấp nước sinh hoạt cho nhà chùa. Người dân trong vùng kể rằng dù hạn hán kéo dài, giếng chưa từng cạn, nước lúc nào cũng ngọt lịm.
Toàn xã Tuy Phước Bắc hiện còn 4 giếng vuông Chăm còn nguyên vẹn. Trước khi có nước máy, mỗi giếng từng là nguồn sống của cả chục hộ dân. Những câu chuyện "giếng chưa bao giờ phèn, chưa bao giờ cạn" trở thành ký ức chung của cộng đồng, phản ánh sự bền bỉ của một công trình cổ.
KỸ THUẬT THỦY LỢI CỦA NGƯỜI XƯA
Điều gì khiến những chiếc giếng vuông trở thành "báu vật" suốt hàng trăm năm, được cả người Việt trân trọng gìn giữ sau khi tiếp quản vùng đất này? Câu trả lời nằm ở hai chữ: Nguồn nước.
Vùng duyên hải Bình Định cũ, đặc biệt là các khu vực Phù Cát, Tuy Phước... vốn nổi tiếng khắc nghiệt. Mùa mưa thì ngập, mùa nắng thì cát rang bỏng rát, nước ngầm thường nhiễm phèn hoặc mặn. Vậy mà lạ thay, những chiếc giếng vuông của người Champa luôn cho nước ngọt lịm, trong vắt và chưa bao giờ cạn, kể cả khi đại hạn hoành hành.
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng độ bền và chất lượng nước của giếng vuông bắt nguồn từ kỹ thuật tìm mạch nước cũng như cách xây dựng rất đặc biệt của người Champa. Trong sách Cảng thị Nước Mặn và văn hóa cổ truyền, nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Nhân nhận định giếng vuông ở chùa Bà có thể đã hơn 500 năm tuổi.
Người Champa xưa vốn am hiểu địa chất vùng duyên hải, có khả năng xác định mạch nước ngầm chính xác ngay cả ở các cồn cát, nơi mà ngày nay đào giếng là việc không hề đơn giản. Chỉ sau khi xác định đúng "mạch ngọt", họ mới tiến hành đào giếng. Điều đáng ngạc nhiên là giếng vuông thường nông hơn các loại giếng thông thường trong vùng nhưng vẫn luôn đầy nước. Nước giếng mát lạnh, trong veo và giữ được độ ngọt tự nhiên hiếm thấy.
Về cấu trúc, giếng vuông được tạo dựng bằng những vật liệu và kỹ thuật đặc sắc: đáy giếng là bộng gỗ đóng thành khối vuông chắc chắn; trên đó là lớp đá cuội ghép để lọc nước; phần thành giếng được xây bằng các phiến sa thạch tím nhẹ, được đẽo gọt công phu, tạo ra độ khít bền và độ thẩm thấu phù hợp. Cách làm này giúp giếng không bị bồi lấp, không phèn và không xâm thực qua thời gian.
Không ít giếng đã tồn tại nguyên vẹn hàng thế kỷ, là minh chứng cho sự tinh tế của kỹ nghệ Champa trong xử lý vật liệu và nền móng thủy lợi.
NƠI GIAO THOA CỦA NHỮNG DÒNG VĂN HÓA
Giếng vuông không chỉ là nguồn nước. Trong tư liệu xưa, người dân cảng thị Nước Mặn từng múc nước giếng vuông để bán cho tàu thuyền ngoại quốc vì nước giếng giữ được lâu trên biển. Điều đó cho thấy vai trò của giếng vuông trong mạng lưới giao thương khu vực.
Một lòng giếng cổ của người Champa ở Nhơn Lý, phường Quy Nhơn Đông
ẢNH: NGUYỄN VĂN NGỌC
Bên cạnh những giếng vuông của người Champa, sau này người Việt cũng học hỏi kỹ thuật độc đáo ấy để tạo ra những chiếc giếng tròn bằng đá ong. Sự song hành của giếng vuông - giếng tròn trên cùng một dải đất là minh chứng sống động cho sự giao thoa, hòa quyện giữa hai dòng văn hóa Việt - Champa, tạo nên bản sắc độc đáo của vùng "đất võ" ngày nay.
Một điều thú vị nữa là sự tiếp biến văn hóa quanh chiếc giếng. Khi người Việt vào định cư ở vùng đất Bình Định, họ không phá bỏ các công trình của người đi trước. Trái lại, họ kế thừa, sử dụng và gìn giữ chúng như tài sản chung. Tại di tích Gò Kho (Đề Gi), tương truyền nghĩa quân Tây Sơn đã sử dụng chính chiếc giếng vuông cổ tại đây làm nguồn nước nuôi quân.
DI SẢN SỐNG CỦA MỘT VÙNG ĐẤT
Nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Ngọc (nguyên Giám đốc Bảo tàng tỉnh Bình Định) cho biết hệ thống giếng cổ của người Champa còn lưu lại ở Bình Định cũng như vùng đất Trung Trung bộ, ngoài giếng vuông còn có thêm giếng tròn, loại giếng thường được xây dựng ở chân đồi hoặc nơi có mạch nước ngầm lộ thiên. Sau này, dân gian gọi chung cho các công trình giếng Champa cổ là giếng vuông. Một số giếng khi được các hộ dân sử dụng đã được chỉnh sửa phần miệng cho thuận tiện, nhưng cấu trúc vuông bên trong giếng phần lớn vẫn được giữ lại.
"Điểm đặc biệt nhất là độ cạn của giếng vuông, nông hơn giếng thông thường nhưng nước chưa bao giờ cạn, kể cả trong những đợt nắng hạn gay gắt. Độ trong và ngọt của nước giếng trở thành niềm tự hào của nhiều làng biển. Một số phiến đá sa thạch ở miệng giếng còn được người dân sử dụng làm đá mài…", ông Ngọc cho biết thêm.
Cũng theo ông Ngọc, nhìn từ góc độ văn hóa, giếng vuông là những công trình ẩn chứa loại hình di sản văn hóa độc đáo của người Champa trong bức tranh văn hóa đa sắc của vùng Bình Định xưa. Nó là kết tinh của tri thức bản địa về nước, về phong thủy - địa mạch, về kỹ thuật xây dựng và cả tín ngưỡng liên quan đến nguồn nước của cư dân Champa cổ.
